”Doen wat nodig is, is belangrijker dan alles doen zoals het hoort”

26 maart 2018

Begin 2016, ik weet het nog goed. Zorgwekkende signalen naar aanleiding van de varkenscrisis bereikten het Platform Stil Leed in het Buitengebied Hof van Twente. Als stagiaire bij Stimuland krijg ik de vraag of ik de resultaten van keukentafelgesprekken met zeugenhouders in de gemeente Hof van Twente wil uitwerken in een verslag. De keukentafelgesprekken waren gevoerd om aandacht te besteden aan de mensen die dagelijks werken in een sector met forse prijsschommelingen, grote milieuopgaven en maatschappelijke druk. Hún verhaal boven tafel krijgen was het doel.

Uiteraard wil ik het verslag uitwerken. “Stuur me de onderzoeksvragen en de gespreksverslagen maar”, hoor ik mezelf nog zeggen. Maar die waren er niet. Als goed opgevoede WUR studente reageer ik verrast. Hoe kun je nu onderzoek doen zonder onderzoeksvragen? En waarom is er geen verslaglegging? Ik begin me zorgen te maken over mijn opdracht. Er zijn wel ingevulde vragenlijsten met praktische informatie over de bedrijfssituatie. Maar daarmee heb je het verhaal achter de cijfers nog niet boven tafel.

Aandacht
Als ik in gesprek ga met betrokkenen, wordt het me helder. Er was sprake van een crisissituatie. In de eerste plaats zijn de gesprekken gevoerd om daadwerkelijk aandacht te besteden aan de zeugenhouders en om te inventariseren wat nodig is. Pas later is bedacht dat het goed zou zijn de opgehaalde kennis en ervaring te delen met mensen elders in het land. Een goede zet, zo blijkt achteraf. Want wanneer problemen ontstaan, kunnen die snel escaleren als geen hulp ingeschakeld wordt. Niet alleen bij zeugenhouders.

Aangrijpend
Ik ga aan de slag, verzamel alle informatie die beschikbaar is. Ik ga in gesprek met de betrokken agrocoaches, het platform Stil Leed in het Buitengebied Hof van Twente en de tijdelijke werkgroep. Ik schrik van wat ik hoor. Betrokkenen zijn emotioneel en het beeld dat ze schetsen, grijpt me aan. Tijdens de individuele gesprekken met de zeugenhouders is duidelijk geworden hoe ingewikkeld ieders persoonlijke situatie is. En hoe een samenloop van omstandigheden kan zorgen voor een neerwaartse spiraal. Varkensboeren zijn wel gewend te produceren voor een grillige markt. Hard werken en hopen op betere tijden is het devies. Schouders eronder en door! Wat kan een mens nog meer dan zijn best doen?

Neerwaartse spiraal
Maar waar ups en downs altijd al vanzelfsprekend zijn, waren er sinds enige tijd alleen nog maar downs. Terwijl de zeugenhouders nóg harder werkten en de spanningen op het erf toenamen, liepen de schulden op en namen betalingsproblemen toe. Over dit soort problemen wordt vaak niet gepraat uit angst voor reputatieschade en de versnelde bedrijfsbeëindiging die dit kan veroorzaken. Richting familie zijn er gevoelens van schuld, schaamte en falen. Tegenover de oudere generatie, die het bedrijf opgebouwd heeft en de woning, het pensioen en het levenswerk verliest. En tegenover de jongere generatie, omdat deze het bedrijf niet meer kan overnemen. Ik beschrijf het allemaal uitvoerig in het verslag.

Onderlinge verhoudingen
De rapportage was een van de stageopdrachten voor het masterprogramma Development & Rural Innovation van de Wageningen Universiteit. Dat is een sociaalwetenschappelijke studie naar veranderingsprocessen op het platteland. En dan vooral naar hoe mensen zich verhouden tot veranderingen in de landbouw, de voedingsindustrie of  het beheer van natuurlijke hulpbronnen. Een groot deel van de opleiding richt zich op ‘ontwikkelingslanden’. Het gaat dan bijvoorbeeld over een lokale bevolking die door ontwikkelingen in de wereldmarkt gedwongen wordt te veranderen. Dat kan gepaard gaan met gedwongen volksverhuizingen of dusdanige aanpassingen van de lokale cultuur en gebruiken dat mensen kunnen gaan produceren voor de wereldmarkt. Hierbij komen altijd ontwikkelingsvraagstukken om de hoek kijken over rechtvaardigheid, macht en eigenaarschap. Net als relaties tussen een gebied, de lokale bevolking, de overheid en het bedrijfsleven . Ik ben me er altijd bewust van geweest dat dezelfde dynamieken ook hier in Nederland spelen. Ik vind het niet zo interessant om te denken in termen als ‘ontwikkelde’ of ‘onderontwikkelde’ landen. Ik vind het interessant om te kijken naar hoe mensen omgaan met elkaar en hun leefomgeving, wie het voor het zeggen heeft  en wat dat doet met een gebied en haar inwoners.

Dienstbaar
In een globaliserende wereldmarkt zijn die dynamieken overal vergelijkbaar. Vaak worden die geaccepteerd ‘omdat de economie nu eenmaal zo werkt’. Maar naar mijn idee moet het economisch systeem dienstbaar zijn aan ons en niet andersom. We hebben zelf de keuze de dingen anders te doen. Hoe willen we omgaan met elkaar en met onze boeren? Kunnen we boeren over één kam scheren met andere ondernemers? Natuurlijk zijn boeren ook ondernemers. Maar boeren zijn veel meer dan dat. Ze zorgen voor ons voedsel, een gezonde bodem, dierwelzijn, schoon water, schone lucht en biodiversiteit. Het boerenbedrijf is sterk verweven met het landschap, natuurlijke processen, politiek, economie en de maatschappij. Op het boerenerf komt alles samen!

Relaties tussen mensen en hun gebied
We zijn nu twee jaar verder. De varkenscrisis is weliswaar voorbij, maar de markt en de agrarische sector als geheel blijft in beweging. Het verslag over de sociale en emotionele gevolgen van de varkenscrisis heeft veel losgemaakt en op gang gebracht. Zowel in de gemeente Hof van Twente als daarbuiten. Neem het pilotproject Toekomstgerichte  Erven in de gemeente Hof van Twente. Dat speelt in op de complexiteit, kansen en opgaven op erven en is echt uit deze problematiek ontstaan. Zo zie je maar dat een nare situatie iets moois op kan leveren. In onze nieuwsbrief van maart leest u meer over dit pilotproject. Ook andere gemeenten in Overijssel en Gelderland doen hun best de relatie met de boer en het buitengebied te vernieuwen. Lokale initiatieven zetten zich in voor sociale kwaliteit op het platteland. Zij weten elkaar ook te vinden en delen kennis en ervaring

Wijze les
Na mijn stage ben ik in dienst gekomen bij Stimuland. Ik ben inmiddels dagelijks bezig met plattelandsontwikkeling en nog steeds betrokken bij het Platform Stil Leed in het Buitengebied en inmiddels ook bij het pilotproject Toekomstgerichte Erven in de Hof van Twente. Andere thema’s waar ik in mijn werk mee te maken heb, zijn bijvoorbeeld agrarische ontwikkeling, waterbeheer, korte ketens, biodiversiteit, biomassa en leefbaarheid. Uiteenlopende onderwerpen waarbij voor mij de kwaliteit van relaties tussen mensen en hun omgeving altijd centraal staat. De les die ik heb geleerd tijdens mijn stageopdracht houd ik daarbij in mijn achterhoofd: doen wat op dát moment nodig is, is belangrijker dan alles doen zoals het hoort!

Meer weten?
Wilt u meer weten over het platform Stil Leed in het Buitengebied of heeft u een andere vraag waar Evelien Riesmeijer, de schrijfster van deze column, u mogelijk bij kan helpen? Schroom niet en neem contact met haar op. U kunt Evelien bereiken via info@stimuland.nl of (0529) 47 81 80.


« Bekijk alle nieuwsberichten